Sivas’ın manevi mimarı: Şems-i Sivasi
İbrahim ÇİTİL
Kıymetli okurlarım, bu yazımda sizlere Sivas’ın manevi mimarlarından, Türk tasavvuf tarihinin üç Şems’inden biri olan Şems-i Sivasi’den bahsedeceğim.
BİR ŞEHRİN HAFIZASINDA YAŞAYAN ADAM: ŞEMS-İ SİVASÎ
Bazı şehirlerin yalnızca sokakları, meydanları, camileri ve hanları yoktur. Bir de hafızası vardır.
Duvarlarına sinmiş sesler, taşlarına işlemiş hatıralar, yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan isimler… Bir şehri şehir yapan da biraz budur zaten.
İnsan gurbette yaşarken bunu daha iyi anlıyor.
Yıllardır Hollanda’da yaşayan bir Sivaslı olarak, memlekete her gelişimde şehrin sadece sokaklarını, caddelerini ve değişen yüzünü görmüyorum. Bir de çocukluğumdan, ailemden ve geçmişimden taşıdığım o manevi tarafını arıyorum.

Belki de bu yüzden Sivas’a her gelişimde yolumu bazı mekânlara özellikle düşürüyorum.
Meydan Camii de bunlardan biri.
Namazımı kıldıktan sonra Şems-i Sivasî Hazretleri’nin türbesinin önünde birkaç dakika duruyorum.
Çok uzun sürmez. Birkaç dakika… Bir dua, biraz sessizlik ve geçmişe doğru uzanan birkaç düşünce.
Dışarıdan bakıldığında sıradan bir türbe ziyareti gibi görünebilir. Ama insan bazı mekânlara girerken taşıdığı ruh hâliyle çıkarken taşıdığı ruh hâlinin aynı olmadığını fark ediyor.
Meydan Camii’nin tarihî atmosferinde, yüzyılların sessizliği içinde Şems-i Sivasî’nin huzurunda birkaç dakika durmak, ister istemez insanı başka zamanlara götürüyor.
Dört asır önce burada kimler vardı? Bu caminin içinde hangi sözler söylendi? Şems-i Sivasî insanlara neler anlatıyordu? Onu dinleyen insanların yüzlerinde nasıl bir hâl vardı? Bugün bunların hiçbirini tam olarak bilemiyoruz.
Ama geride kalan eserler, türbe ve şehir hafızası bize o günlerden bugüne bir şeylerin ulaştığını söylüyor.
Belki de bazı insanlar tam olarak böyle yaşar. Ömürleri biter ama şehirden gitmezler.
İsimleri sokaklarda, eserleri kütüphanelerde, duaları camilerde, hatıraları insanların gönüllerinde yaşamaya devam eder. Şems-i Sivasî de Sivas için böyle bir isimdir.
Zile’den Sivas’a uzanan bir ömür
Sivas sadece binlerce ozanı, âşığı ve şairiyle anılan bir şehir değil.
Türk tasavvuf tarihinin önemli isimlerinden, “üç Şems”ten biri kabul edilen Şemseddin Sivasî ile de anılıyor.
Sivas’ın kültür ve sanat hayatında ozanların, âşıkların ve şairlerin elbette ayrı bir yeri var. Ancak şehrin manevi hafızasına baktığımızda Şems-i Sivasî’nin bıraktığı iz de en az onlar kadar dikkat çekici.
Şems-i Sivasî’nin asıl adı Ahmed Şemseddin Sivasî.
Zile’de başlayan hayatı, ilim tahsili için İstanbul’a uzanıyor. Tasavvuf yolunda ilerlerken Abdülmecid Şirvanî’nin yanında yaklaşık on bir yıl hizmet ediyor.
Daha sonra yolu Sivas’a düşüyor.
Ve bu yolculuk, hem onun hayatında hem de Sivas’ın tarihinde önemli bir dönüm noktası oluyor.
Meydan Camii’nde yürüttüğü irşat faaliyetleriyle şehrin manevi hayatında önemli bir yer ediniyor. Kendisine nispetle Şemsiyye adı verilen tasavvuf yolunun da kurucusu oluyor.
Fakat Şems-i Sivasî’yi yalnızca cami ve dergâh çevresinde değerlendirmek eksik kalır.
O bir âlim, mutasavvıf ve şair.
Üstelik yaşadığı dönemin önemli olaylarının da uzağında değil.
Sultan III. Mehmed’in 1596 yılında çıktığı Eğri Seferi’ne katılıyor ve ardından Haçova Meydan Muharebesi’nde bulunuyor.
Bu ayrıntı önemli.
Çünkü karşımızda yalnızca kitap yazan ve sohbet eden bir mutasavvıf yok.
Yaşadığı dönemin sosyal ve siyasi hayatından kopuk olmayan, zamanının önemli hadiselerine bizzat şahitlik eden bir şahsiyet var.
Şöhretinin Sivas’ın sınırlarını aşarak İstanbul’a kadar ulaşması da onun tesir alanının ne kadar geniş olduğunu gösteriyor.
Dört asır öncesinden bugüne gelen söz
Şems-i Sivasî’yi tanımanın bir başka yolu da şiirlerine bakmak.
Çünkü bazı sözler vardır, yazıldığı dönemde kalmaz.
Zamanı aşar.
Şems-i Sivasî’nin şu beyitleri de bana hep bunu düşündürür:
“Vâsıl olmaz kimse Hakk’a cümleden dûr olmadan
Kenz açılmaz şol gönülde tâ ki pür-nûr olmadan”
Bugünün diliyle söyleyecek olursak:
İnsan her şeyden uzaklaşmadan Hakk’a ulaşamaz. Gönül aydınlanmadan da içindeki hazine ortaya çıkmaz.
Dört yüz yıl önce söylenmiş. Ama bugün okuduğunuzda yabancı gelmiyor.
Tam tersine, sanki bugünün insanına söylenmiş gibi.
Çünkü teknoloji gelişti, şehirler büyüdü, insanlar birbirlerine hiç olmadığı kadar kolay ulaşır hâle geldi.
Fakat insanın kendi gönlüne ulaşması belki de hiç olmadığı kadar zorlaştı.
Kalabalıkların içinde yalnızlaşıyoruz. Sürekli konuşuyoruz ama çoğu zaman kendimizi dinlemeye fırsat bulamıyoruz.
Şems-i Sivasî’nin sözleri tam da burada yeniden anlam kazanıyor.
Önce içeriye bakmayı söylüyor.
Gönlü mamur etmeden dışarıdaki dünyayı düzeltmenin kolay olmadığını hatırlatıyor.
Aynı şiirde şöyle diyor:
“Sür çıkar gayrı gönülden tâ tecellî kıla Hak
Pâdişâh konmaz sarâya hâne ma‘mûr olmadan”
Bugün bu iki beyitten çıkaracağımız en sade mesaj belki de şu: Önce içeriyi düzelt. Sonra dışarıya bak.
Gurbette insan memleketinin ruhunu daha iyi tanıyor
Belki de benim Şems-i Sivasî’ye ve Sivas’ın diğer manevi büyüklerine duyduğum ilginin temelinde biraz da gurbet var.
İnsan memleketindeyken bazı şeylerin kıymetini yeterince fark etmiyor.
Her gün gördüğünüz bir cami, yanından geçtiğiniz bir türbe, büyüklerinizden duyduğunuz bir isim sıradanlaşıyor.
Sonra araya kilometreler giriyor. Başka bir ülke, başka bir dil, başka bir hayat…
Ve bir gün fark ediyorsunuz ki o sıradan sandığınız şeyler aslında sizin kimliğinizin bir parçasıymış.
Ben Hollanda’da yaşarken Sivas’ı yalnızca doğduğum ve ailemin bulunduğu şehir olarak düşünmüyorum.
Sivas benim için aynı zamanda bir manevi miras.
Şems-i Sivasî ve bu topraklarda iz bırakmış nice gönül insanı, bu mirasın bir parçası.
Onların hayatlarına baktıkça insanın kendi köklerine de biraz daha yaklaştığını hissediyor.
Belki bu yüzden memlekete her gelişimde sadece yeni yapılan binalara, değişen caddelere bakmıyorum.
Eskiyi de arıyorum. Hatırlananı, korunabileni, bize kadar ulaşanı… Ve özellikle de insanın gönlüne dokunanı.
Şehirler insanlarıyla hatırlanır
Sivas’ın tarihine baktığımızda sayısız önemli isimle karşılaşıyoruz.
Devlet adamları, askerler, âlimler, sanatçılar, ozanlar, âşıklar, şairler…
Fakat bazı insanların şehirlerdeki yeri başkadır. Çünkü onlar yalnızca bir dönemin insanı olarak kalmaz.
Şehrin hafızasına karışırlar. Şems-i Sivasî de Sivas için böyle bir isim.
Bugün Meydan Camii’ne giden bir insan, belki onun yaşadığı günlerden hiçbir şeyi gözünde canlandıramaz.
Aradan dört yüz yıl geçmiş.
İnsanlar değişmiş. Şehir değişmiş. Hayat değişmiş.
Ama türbenin önünde birkaç dakika duran insan, ister istemez geçmişle bugün arasında bir bağ kuruyor.

Ben her ziyaretimde bunu düşünüyorum.
Bir insanın ölümünün üzerinden yüzlerce yıl geçmesine rağmen hâlâ insanların onun türbesine gelip dua etmesi ne büyük bir miras…
Bir şehrin, bağrına bastığı bir gönül insanını yüzyıllar boyunca unutmaması ne büyük bir vefa…
Belki şehir dediğimiz şey de biraz budur.
Sadece binalar değildir. Sadece yollar, meydanlar ve caddeler değildir.
Şehir, hatırladıklarıyla şehirdir.
Bazen bir türbe, uzun bir tarih kitabından daha fazla şey anlatır
Gazetecilikte bazen bir olayın, bazen bir insanın, bazen de bir mekânın peşine düşersiniz.
Bazı mekânlar vardır, sessizdir ama anlatacak çok şeyi vardır.
Meydan Camii’nin avlusunda, Şems-i Sivasî’nin türbesinin önünde durduğunuzda böyle bir his geliyor insana.
Dört yüz yıl önce yaşamış bir insanla bugün arasında görünmeyen bir bağ kuruluyor.
Bazen bunun adı dua oluyor. Bazen merak. Bazen hayranlık. Bazen de sadece sessizlik…
Şems-i Sivasî’nin hikâyesi benim için biraz da böyle.
Zile’de başlayan bir hayat…
İstanbul’dan geçen bir ilim yolculuğu… Tasavvufla şekillenen bir gönül dünyası… Sivas’ta olgunlaşan bir ömür… Şiirlerle insanlara ulaşan bir söz…
Ve nihayet Sivas toprağına emanet edilen bir insan…
Bugün aradan yüzlerce yıl geçmesine rağmen hâlâ konuşuluyor, eserleri okunuyor, türbesinin önünde insanlar dua ediyor.
Belki de onun asıl mirası burada. Bize sadece geçmişi anlatmıyor. Bugünü de düşündürüyor.
Dört asır öncesinden gelen bir ses, bugün hâlâ aynı şeyi hatırlatıyor: Önce gönlü mamur et.
Çünkü insanın asıl yolculuğu dışarıda değil, içeride başlıyor.
Sivas’ın taşında, toprağında, camilerinde, sokaklarında ve hatıralarında yaşayan nice isim var.
Ama bazı isimler vardır ki şehrin sadece tarihine değil, ruhuna da yazılır.
Şems-i Sivasî Hazretleri de Sivas’ın ruhuna yazılmış isimlerden biri.
Ve belki de gurbette yaşayan bir Sivaslı olarak benim onu her dönüşümde yeniden hatırlamamın sebebi de bu.
İnsan bazen memleketine sadece tatil için dönmüyor.
Kendine dönüyor. Köklerine dönüyor. Çocukluğuna dönüyor.
Ve bazen bir türbenin önünde birkaç dakika durup dua ederken, aslında yıllardır içinde taşıdığı bir yere yeniden kavuşuyor.
Şems-i Sivasî’nin hikâyesi benim için biraz da bunu anlatıyor.

Bazı insanlar ölmez.
Bir şehrin hafızasında, bir milletin gönlünde ve gurbette yaşayan insanların özleminde yaşamaya devam eder.
Yararlanılan kaynaklar:
Sivas Belediyesi – Şemseddin Sivasî ve Mevlid çalışmaları- Prof. Dr. Recep Toparlı – Şemseddin Sivasî üzerine çalışmalar.
Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü – Şemseddin Sivasî maddesi
Dr. Doğan Kaya – Şemseddin Sivasî’nin Mevlid-i Nebî Adlı Eserinin Yeni Bir Nüshası



